Eftir Ingu Dagnýju Eydal, hjúkrunarfræðing og sérhæfðan ráðgjafa í samtalsmeðferð

Horfir á heyjaforðann

hryggur búandinn:

Minnkar stabbinn minn,

magnast harðindin.

Nú er hann enn á norðan,

næðir kuldaél,

yfir móa og mel myrkt sem hel.

Þessa línur eru fyrri hluti annars erindis ljóðsins sem við þekkjum sem Þorraþræl eða “Nú er frost á Fróni” eftir Kristján Jónsson fjallaskáld. Líklega hefur fáum tekist betur upp að lýsa kvíðanum sem getur heltekið fólk sem þraukar harðan íslenskan vetur og ekki hvað síst þeim stéttum sem eiga afkomu sína undir duttlungum og tilbrigðum náttúrunnar.

Bóndinn (búandinn) í kvæðinu hans Kristjáns horfir á minnkandi forða og bágindi framundan á meðan frost og myrkur herða tökin, a.m.k. í huga þess sem kvíðir og þó er runninn upp síðasti dagur Þorra eða Þorraþræll eins og sá dagur var nefndur. Vissulega hafa tækni og framfarir breytt tilveru okkar allra en náttúran er ennþá útreiknanleg og lífið kemur endalaust á óvart. Kvíðinn heldur því áfram að vera fylgifiskur okkar.

Kvíði er tilfinning sem manninum er eðlileg og við upplifum öll. Kvíði er hluti af viðvörunarkerfi líkamans og fer í gang þegar við upplifum að hætta eða vandi geti verið í aðsigi, strax eða jafnvel bara í ófyrirséðri framtíð. Kvíði er meðvituð upplifun eða tilfinning og henni fylgja líkamleg einkenni.

Líkamlegu einkennin sem við eigum sameiginleg með öllum öðrum spendýrum verða til þegar heilinn sendir líkamanum boð um hættu. Líkaminn fær ekki frekari upplýsingar á þeirri stundu, enda ekki alltaf tími til úrvinnslu þegar þörf er skjótra viðbragða sem eru ætluð til að hlaupa hraðar frá hættu eða hafa meira afl til að berjast fyrir lífinu.

Líkamleg einkenni kvíða geta verið að:

• Blóðflæði eykst til stóru vöðva líkamans og hjartað slær hraðar.
• Öndun verður grynnri og hraðari.
• Sjáöldur augnanna víkka.
• Það dregur úr blóðfæði til líffæra sem eru ekki nauðsynleg þá stundina s.s. meltingar- og æxlunarfæra

Vissulega eru þessi líkamlegu einkenni okkur lífsnauðsynleg og oft eru þau hjálpleg. Þau skerpa viðbrögð og efla okkur til styttri tíma. Gallinn er sá að þetta viðvörunarkerfi er afar fornt og gerir ekki greinarmun á því hvort við erum að slást við fjallaljón, þreyta próf eða glíma við bilun í dráttarvélinni.

Við upplifum hinsvegar óþægindin sem fylgja kvíðanum, hjartsláttinn, hnútinn í maganum, munnþurrkinn, höfuðverkinn, vöðvaverkina - óþægindi sem eru sjaldnast sérstaklega gagnleg í daglegu lífi. Til lengdar geta slík einkenni farið að hamla okkur og hafa slæm áhrif á heilsufar.

Kvíðaröskun verður til þegar kvíði er orðinn viðvarandi án þess að aðstæður gefi beinlínis tilefni til þess. Þegar kvíðaviðbragðið ræsist við minnsta tilefni eða varir óeðlilega lengi. Þá er kvíðinn farinn að hamla okkur frekar en hjálpa. Ef slík röskun verður alvarleg getur hún haft verulega mikil áhrif á líf fólks, starfsorku þess og lífshamingju. Þetta ástand getur komið fólki í opna skjöldu þar sem vægur kvíði getur orðið, að því er virðist á skömmum tíma, mjög  alvarlegur.

Ef við gefum okkur þá staðreynd að kringumstæður sem við getum ekki haft fulla stjórn á, ýti almennt undir kvíða ættu þá ekki þær starfsstéttir sem eiga allt sitt undir náttúruöflum og lifandi skepnum s.s. bændur, að vera í sérstaklega mikilli áhættu fyrir kvíðaröskun? Það má áreiðanlega til sanns vegar færa og nýleg rannsókn sem Bændasamtökin gerðu í samvinnu við Rannsóknarsetur Háskólans á Akureyri, bendir til þess að bændur séu að takast á við vanlíðan af slíkum toga í meira mæli en aðrar stéttir. Fyrir utan áðurnefnda óvissuþætti, koma þar auðvitað einnig til þættir s.s. mikið og oft ójafnt vinnuálag eða fjárhagserfiðleikar.

Kvíðaröskunum er gjarnan skipt eftir því hvernig kvíðaeinkennin birtast og hér eru nokkur dæmi sem fólk gæti kannast við:

• Almenn kvíðaröskun, víðtækur almennur kvíði t.d. óhóflegar fjárhagsáhyggjur, veðuráhyggjur eða framtíðarkvíði.
• Áfallastreita í kjölfar áfalls, til dæmis slyss á mönnum eða dýrum.
• Fælni/fóbía við eitthvað afmarkað.
• Kvíði í kjölfar erfiðrar reynslu, kvíði við að reynslan endurtaki sig. Til dæmis kvíði við að fara aftur á hestbak eftir fall.
• Kvíði tengdur ákveðnum aðstæðum. Til dæmis þegar veður er slæmt (ótti við skaða á eignum og dýrum), að vera með mikla ábyrgð á búinu og ráða ekki við aðstæður án aðstoðar.

Kvíðinn er og verður hluti af tilverunni hjá okkur öllum en það er til mikils að vinna að þekkja leiðir til að lifa með honum í sátt og grípa til ráðstafana þegar hann stefnir í að gera of mikinn usla. Hér eru nokkur atriði sem gott er að hafa í huga:

• Það er mikilvægt að þekkja sjálfan sig og sín kvíðaeinkenni. Til þess þarf að gangast við kvíðanum og muna að hvorki tilfinningin sem slík né einkennin, eru hættuleg og hafa ekki forspárgildi. Kvíðinn er afsprengi hugans.
• Það er gott að fræðast almennt um kvíða, birtingarmyndir hans og einkenni.
• Samtalsmeðferð eða hópmeðferð hjá fagaðilum með heilbrigðismenntun er gagnleg sem forvörn eða til að grípa inn í kvíða sem er að fara úr böndum. Slík meðferð kennir leiðir til að brjóta upp vítahring kvíðans, efla bjargráð og til að draga úr óhjálplegri hegðun.

Hægt er að beita fjölmörgum aðferðum til að auka þol og sveigjanleika gagnvart erfiðum atvikum, tilfinningum (kvíða) og hugsunum og auka þannig seiglu okkar.

Um verkefnið Bændageð:

Á Búgreina- og Búnaðarþingi 2022 var samþykkt ályktun þar sem stjórn Bændasamtaka Íslands var hvött til að efla félagslegan stuðning og fræðslu um áhættuþætti í starfi bænda, með það að markmiði að tryggja þeim aðgang að fræðslu og leiðbeiningum um forvarnir gegn andlegum sjúkdómum og viðbrögð við áföllum.

Markmið Bændageðs er að styðja við bændur og aðstandendur þeirra, hjálpa þeim að þekkja einkenni hrakandi andlegrar heilsu og bregðast við á réttan hátt.

Ef þú þarft á hjálp að halda eða einhver sem þú þekkir, hringdu í

Neyðarlínan - 112

Rauði krossinn - 1717

Píeta samtökin - 552 2218