Beint í efni

Nýtt matvælafrumvarp komið fram

22.12.2008

Hið umdeilda matvælafrumvarp var lagt fram á Alþingi síðasta föstudag, 19. desember. Eins og greint hefur verið frá í Bændablaðinu hefur frumvarpið verið tilbúið um nokkurn tíma en því var frestað í byrjun sumars. Stóð þá til að taka frumvarpið upp og afgreiða það á stuttu haustþingi en af því varð ekki og er frumvarpið því lagt fram á nýjan leik nú. Ekki stendur til að mæla fyrir frumvarpinu fyrir jól, enda þyrfti að beita til þess afbrigðum við þingsköp. Frumvarpið bíður því fyrstu umræðu og gera má ráð að mælt verði fyrir því í upphafi þings á nýju ári.

Í viðtali við Sigurgeir Þorgeirsson, ráðuneytisstjóra sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins, í Bændablaðinu 2. desember síðastliðinn sagðist hann gera ráð fyrir að frumvarpið fengi reglubundna meðferð hjá þinginu og það yrði sent út til umsagnar eins og venja er. Því má gera ráð fyrir að eftir fyrstu umræðu um frumvarpið kalli sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd eftir umsögn hagsmunaaðila og væntanlega verður frumvarpið því sent Bændasamtökunum til umsagnar. Einar Kristinn Guðfinnsson ráðherra sagði í viðtali við Bændablaðið 16. desember síðastiliðinn að hann teldi að tekið hefði verið tillit til athugasemda Bændasamtakanna í mjög veigamiklum þáttum og samþykkt frumvarpsins ætti því ekki að skaða íslenskan landbúnað.

Innflutningur á hráu, ófrosnu kjöti heimilaður
Við yfirferð á frumvarpinu má sjá að í mjög mörgum þáttum hefur verið komið til móts við athugasemdir Bændasamtakanna. Þó stendur óhaggað að heimilað verður að flytja inn hrátt, ófrosið kjöt en sá hluti frumvarpsins olli hvað mestum deilum og andstöðu hagsmunaðila í landbúnaði. Bændasamtökin hafa alfarið lagst gegn því ákvæði frumvarpsins.

Sömuleiðis er ekki að sjá að í frumvarpinu sé fjallað um 13. grein samningsins um Evrópska efnahagssvæðið en í þeirri grein eru ákvæði um bönn eða höft á innflutningi á vörum ef að vernd lífs og heilsu dýra og manna liggur við. Hafa Bændasamtökin bent á mikilvægi þess að fjallað verði um vilja stjórnvalda til að beita þessum ákvæðum til að hamla því að hingað til lands berist kjöt sýkt af einhverjum þeim sjúkdómum sem að stofnað geta landbúnaði og lýðheilsu í hættu. Hafa menn þá meðal annars horft til salmonellu, kamfýlóbakter og viðlíka sjúkdóma. Til stendur að setja reglugerðir sem eiga að koma í veg fyrir markaðssetningu á kjöti sem smitað er af kamfýlóbakter

Víða komið til móts við Bændasamtökin
Í áður nefndu viðtali við Bændablaðið segir Einar Kristinn hins vegar að ákvæði 13. greinar EES-samningsins verði notuð. „Við höfum farið mjög vel yfir það sem þar (í umsögn Bændasamtakanna) var bent á og ég get fullyrt að í mjög miklum og veigamiklum atriðum verður tekið tillit til þeirra sjónarmiða sem að þar komu fram. Það sem mér finnst mikilvægast af því sem að kom fram er að þar er bent á að í EES-samningnum, þrettándu grein hans, sé opnað á heimildir til að verja okkar landbúnað og það styrkir þau sjónarmið sem ég hélt fram í upphafi að til staðar væru miklar heimildir til að verja landbúnaðinn. Við getum beitt þeim og þess mun sjá stað í frumvarpinu,“ sagði Einar Kristinn meðal annars í viðtalinu.

Eins og áður segir eru talsverðar breytingar gerðar á frumvarpinu nú frá eldra frumvarpi sem lagt var fram í apríl. Viðamestu breytingarnar snerta þá hluta frumvarpsins sem að snúa að landbúnaðarhluta þess og virðast þær að miklu leyti vera tilkomnar vegna athugasemda Bændasamtakanna. Helstu breytingar frá fyrra frumvarpi eru eftirfarandi:

Áhættumat og áhættugreining
- Skilgreining reglugerða Evrópusambandsins um áhættugreiningu er tekin upp í frumvarpinu.
- Jafnframt er tiltekið að matvælaeftirlit skuli meðal annars byggjast á áhættugreiningu og skuli áhættumat unnið á hlutlausan og gagnsæjan hátt á grundvelli vísindalegra upplýsinga og gagna. Í þeim tilgangi skuli ráðherra skipa ráðgefandi nefnd sem veiti vísindalega ráðgjöf um áhættumat.
- Þessar breytingar eru í samræmi við athugasemdir Bændasamtakanna.

Matvælaeftirlit
- Ráðherra skal setja reglugerð þar sem kveðið er á um sýnatökur og skilyrði markaðssetningar matvæla til að fyrirbyggja að þau geti valdið matarsjúkdómum.
- Stjórnendur matvælafyrirtækja og eftirlitsaðilar skulu í störfum sínum huga sérstaklega að því að ekki berist á markað matvæli sem geta valdið matarsjúkdómum.
- Matvælastofnun er heimil skyndiskoðun og sýnataka til rannsókna á búfjár- og sjávarafurðum sem fluttar eru til Íslands frá ríkjum innan Evrópska efnahagssvæðisins enda sé rökstuddur grunur um að matvælin séu heilsuspillandi eða óhæf til neyslu eða geti valdið dýrasjúkdómum.
- Þegar nauðsyn krefur getur opinber eftirlitsaðili lagt fyrir stjórnanda matvælafyrirtækis að hann tilkynni honum, með hæfilegum fyrirvara, um flutning matvæla til landsins frá EES-ríkjum.
- Með þessum breytingum er hnykkt á þeim sjúkdómavörnum sem Bændasamtökin hafa krafist til varnar landbúnaði og lýðheilsu. Ekki er þó ljóst hversu skilvirkar þær varnir geta orðið og mun það væntanlega skýrast að mestu leiti við reglugerðarsetningu. Óljóst er hversu tíðar og umfangsmiklar sýnatökur og skoðanir á matvælum skulu verða.
- Ekki verður séð að í frumvarpinu sé fjallað um 13. grein EES-samningsins þar sem fram kemur að „[…]leggja megi á innflutning, útflutning eða umflutning vara bönn eða höft sem réttlætast af almennu siðferði, allsherjarreglu, almannaöryggi, vernd lífs og heilsu manna eða dýra eða gróðurvernd […].“ Bændasamtökin lögðu í umsögn sinni áherslu á að fjallað væri um vilja stjórnavalda til að beita þessum ákvæðum en þess sér ekki stað í frumvarpinu.


Heilbrigðiseftirlit
- Matvælastofnun mun í stað heilbrigðisnefnda, hafa eftirlit með kjötvinnslum og kjötpökkunarstöðvum, öðrum en þeim sem eru innan smásöluverslanna. Sömuleiðis með mjólkurstöðvum og eggjavinnslu.
- Stofnunin hefur yfirumsjón með heilbrigðisnefndum og samræmir matvælaeftirlit.
- Sveitarfélög skulu gefa út gjaldskrá fyrir eftirlitsskylda starfsemi heilbrigðisnefnda vegna matvælaeftirlits.
- Með þessum breytingum er að hluta til komið til móts við athugasemdir Bændasamtakanna um endurskipulagningu og heildarsamræmi heilbrigðiseftirlits á landsvísu.

Dýralæknaþjónusta
- Skorið verður á milli eftirlitshlutverks héraðsdýralækna og almennrar dýralæknaþjónustu að fullu. Þó er ráðherra heimilt að fela héraðsdýralækni að sinna almennri dýralæknaþjónustu tímabundið fáist ekki sjálfstætt starfandi dýralæknir á tiltekið svæði. Sú heimild fellur úr gildi 1. nóvember 2013.
- Héraðsdýralæknaembætti verða endurskipulögð þannig að umdæmin verði sex og starfi einn héraðdýrlæknir við hvert þeirra. Þó er ákvæði til bráðabirgða um að ráðherra geti sett reglugerð þar sem að ákveðin sé skipting og fjöldi umdæma til að hægt sé að gera breytingarnar í áföngum. Bráðabirgðaákvæðið fellur úr gildi 1. nóvember 2013.
- Ráðherra skal setja reglugerð til að tryggja sérstakar greiðslur og uppbætur til dýralækna í dreifðum byggðum í því skyni að tryggja reglubundna dýralæknaþjónustu og bráðaþjónustu.
- Dýralæknar skulu sinna bakvöktum utan venjulegs vinnutíma á vaktsvæðum sem alls eru þrettán talsins.
- Þessar breytingar taka tillit til athugasemda Bændasamtakanna í meginatriðum. Ekki er annað að sjá af texta frumvarpsins en að tryggja eigi reglubundna dýralæknaþjónustu um allt land og sömuleiðis sé tryggt að dýralæknar gangi bakvaktir.

Eftirlit og gjaldtaka
- Öll gjaldtaka vegna eftirlits skal miðast við raunkostnað.
- Ráðherra getur ákveðið að vottað innra eftirlit matvæla- og fóðurfyrirtækja geti orðið þáttur í opinberu eftirliti. Slíkt innra eftirlit gæti þó til að mynda orðið í ætt við gæðastýringu í sauðfjárrækt. Heimild er fyrir því í reglugerð um framkvæmd EES- samningsins að taka lægri gjöld vegna eftirlits, ef að slíkt innra eftirlit er til staðar. - Sauðfjárrækt og hrossarækt verða ekki starfsleyfisskyldar heldur einungis tilkynningarskyldar til Matvælastofnunar.
- Heimilt er að gefa út eitt starfsleyfi þó að starfsleyfisskylda byggist á fleiri en einum lögum.
- Þessar breytingar eru að mestu í samræmi við athugasemdir Bændasamtakanna um að felldar verði niður allar ónauðsynlegar gjaldtökuheimildir. Einnig er opnað á þann möguleika að þróað verði gæðakerfi eða innra eftirlit fyrri aðrar búgreinar en sauðfjárrækt sem gæti þá orðið til þess að draga megi úr gjaldtökum á þær greinar.

Frumvarpið felur í sér að frelsi til innflutnings búfjárafurða mun aukast verulega. Ísland verður, ef frumvarpið verður samþykkt, hluti af innri markaði Evrópusambandsins hvað matvæli varðar og mun því verða heimilt að flytja inn umtalsverðan hluta af þeim matvælategundum sem óheimilt hefur verið að flytja inn fram til þessa. Áfram verður hægt að banna innflutning kjöt- og beinamjöls til Íslands og ekki verður vikið frá banni við innflutningi á lifandi dýrum, en á grundvelli heilbrigðisástæðna þykja rök fyrir slíku banni. Breytingarnar munu engin áhrif hafa á tollvernd fyrir landbúnaðaraafurðir.

Ef frumvarpið verður samþykkt hafa íslensk yfirvöld átján mánaða aðlögunartíma til að innleiða þær gerðir frumvarpsins sem gilda um landbúnaðarafurðir. Unnið er að því að fá viðbótartryggingar vegna salmonellu en með þeim yrði tekið tillit til þess hve fátíðar slíkar sýkingar eru hér á landi. Ef slíkar tryggingar fást þýðir það að takmarka má tiltekinninnflutning til að forðast útbreiðslu sjúkdómsins.

„Hefðum viljað að innflutningur á hráu kjöti væri leyfisskyldur“
Eiríkur Blöndal framkvæmdastjóri Bændasamtakanna segir að með breytingunum á frumvarpinu sé komið að ýmsu leyti til móts við kröfur bænda. „Auðvitað hefðum við viljað að það væri tekið afdráttarlaust á því að innflutningur á hráu kjöti væri leyfisskyldur. Það er hins vegar ljóst að það er tekið tillit til mjög margra þeirra sjónarmiða sem að Bændasamtökin lögðu fram í umsögn sinni um frumvarpið. Eins og staðan er nú þurfum við að fara yfir málið með starfshóp okkar um frumvarpið sem og með öðrum sem hafa komið að þessari vinnu fyrir samtökin og við munum örugglega setja fram einhverjar athugasemdir þegar frumvarpið kemur aftur til umsagnar með frá sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd eftir áramótin. Samt sem áður er ljóst að það hefur náðst verulegur árangur, ef ekki áfangasigur. Þetta segir okkur það að fagleg vinna Bændasamtakanna ber árangur og því ber að fagna."