Jarðvegssýnataka og áburðaráætlanir

Sýnataka

Jarðvegssýnin eiga að endurspegla breytileikann í jarðvegsgerð ræktunarlandsins.  Ekki er nauðsynlegt að taka sýni af hverri spildu heldur skyldi flokka spildurnar eftir jarðvegsgerð, meðferð og ástandi og taka sýni úr einni spildu úr hverjum flokki.  Þannig getur heppilegasti fjöldi sýna verið nokkuð breytilegur eftir aðstæðum en í flestum tilvikum ættu 4-6 sýni að gefa gott yfirlit.  Hvert sýni inniheldur 20-30 jarðvegstappa sem teknir eru með jarðvegsbor víðsvegar af spildunni.  Gott er t.d. að ganga með sýnaborinn horn í horn á spildunni en þannig ætti að fást gott þversnið af ástandi jarðvegarins.  Ekki skyldi taka sýni úr spildum sem nýlega hafa fengið búfjáráburð því það getur skekkt niðurstöður.  

Túlkun niðurstaðna

Sýrustig er mælt á svokallaðan pH skala sem mælir styrk H+ jóna í jarðveginum.  pH skalinn er frá 0 (súrt) uppí 14 (basískt) (sjá mynd).  Kjörsýrustig flestra jurta er á bilinu 5,5-7 og á bilinu 6-7 nýtast næringarefni jarðvegarins best. Misjafnt er þó hversu vel plöntur þola frávik frá kjörsýrustigi.  Kartöflur þola súran jarðveg vel og flest grös þola nokkuð súran jarðveg en uppskera eykst við kölkun ef sýrustig liggur nærri lægri mörkum.  Jurtir af krossblómaætt s.s. repja, mergkál og næpur þola súra jörð fremur illa og einnig er korn mjög viðkvæmt fyrir of lágu sýrustigi.     Kölkun jarðvegs hækkar sýrustig hans og bætir þannig jarðvegsskilyrði nytjaplantna og losar jurtanærandi efni sem bindast fast í súrum jarðvegi.  Sé sýrustig undir kjörsýrustigi má gera ráð fyrir að kölkun auki uppskeru.  Rétt er þó að benda á að fari sýrustig í kartöflugörðum yfir 5,5 eykst hættan á jarðvegskláða verulega.  Hæfilegt er að dreifa 3-4 tonnum af skeljasandi á hvern hektara túns en 5-12 tonnum pr. hektara í flög.  Best er að kalka að hausti eða á milli slátta því kalkið getur dregið úr nýtingu köfnunarefnis úr áburði að vori. 

Fosfór (P)

Fosfórtölur úr jarðvegssýnum segja til um magn nýtanlegs fosfórs í jarðvegi og þar með fosfóráburðarþörf.  Gera má ráð fyrir að í hverju tonni af heyi séu 3 kg P þannig að á tún sem skilar 5 tonnum af heyi þarf að bera a.m.k. 15 kg af fosfór til að ekki gangi á fosfórforða jarðvegarins.  Séu P-tölur jarðvegssýna miðlungsháar (5-10) er nægjanlegt að bera á viðhaldsáburð eða sem nemur því sem tekið er burt með uppskeru.  Séu P-tölurnar lágar (0-5) þarf að bera á viðhaldsáburð að viðbættum 50-100% en séu þær háar (>10) má draga úr viðhaldsáburði sem nemur 50-100%.

P-tala mg/100 g     Áburðargjöf

0-5                   25-40 kg/ha

6-10                10-25 kg/ha

11-15                0-10 kg ha

Dæmi:  Tún skilar 5 tonnum af heyi (þurrefni/ha) að jafnaði og því eru fjarlægð um 15 kg af fosfór árlega.  Jarðvegsefnagreining úr túninu gefur P-töluna 8 sem er meðalhá tala.  Samkvæmt jarðvegsefnagreiningunni væri hæfilegur áburðarskammtur viðhaldsáburður eða 15-20 kg P/ha.

 Kalí (K)

Kalí er mjög hreyfanlegt og binst illa í jarðvegi.  Það kalí sem fjarlægt er með uppskeru verður því að koma úr áburði eða vegna veðrunar jarðefna.  Í hverju tonni af heyi eru um 18-20 kg kalí þannig að tún sem skilar 5 tonnum af heyi í uppskeru þarf um 100 kg af K úr jarðvegi, þar af um 60 kg úr áburði.  Erfitt er að byggja upp K-forða í jarðvegi þannig að ástæðulaust er að bera á mikið umfram viðhaldsáburð þrátt fyrir að K-tala jarðvegssýna sé fremur lág (0-0,3).  Sé K-talan miðlungshá (0,4-0,8) er hæfilegt að bera á viðhaldsáburð 60 kg/ha en ef K-talan er há (>0,9) bendir það til þess að mikið sé af auðnýtanlegu kalí í jarðveginum og ástæða er til að draga verulega úr kalíáburðargjöf (30-100%). 

K-tala mj/100 g     Áburðargjöf

0-0,5                60-80 kg/ha

0,6-0,9              40-60 kg/ha

1-1,5                20-40 kg/ha

Dæmi:  Af túni sem skilar 5 tonnum af heyi (um 20 rúllum á ha) eru fjarlægð 100 kg af kalí með uppskeru.  Jarðvegsefnagreining sýnir K-tölu uppá 1,1 sem er frekar hátt.  Rétt er því að draga úr áburðargjöf sem nemur 30-40% og hæfilegur K-skammtur því um 35-40 kg/ha.

Önnur næringarefni

Kalsíumþörf (Ca) gróðurs er um 15-30 kg/ha á ári og sjaldgæft er að það skorti.  Hæfilegt er að Ca-tala jarðvegssýna sé yfir 10 í mýrlendi, yfir 7 í mólendi og yfir 5 í sendnu landi.  Lágt magnesíum (Mg) í jarðvegi og fóðri getur orsakað graskrampa í gripum.  Einkum er hætta á grasgrampa ef mikið er borið á af kalí en mikið kalí getur dregið úr upptöku magnesíums og leitt þannig til magnesíumskorts í fóðri.  Æskilegt er að Mg-tala jarðvegs nái a.m.k. 2 annars þyrfti að huga að því að bera Mg á í áburði eða gefa magnesíum með fóðri.  Árleg þörf fyrir brennistein (S) er 5-15 kg/ha.  Brennisteinn berst í jarðveg að einhverju leyti með regni.  Yfirleitt þarf því ekki að hafa miklar áhyggjur af brennisteinsskorti á  úrkomusamari svæðum. Í þurrviðrasamari sveitum er hins vegar nokkur hætta á brennisteinsskorti og full ástæða til þess að bera á brennistein.


Ingvar Björnsson og Elsa Albertsdóttir

Nokkrar heimildir

Jóhannes Símonarson og Kristján Bj. Jónsson, 2001.  Túlkun jarðvegsefnagreininga.  Í: Handbók bænda 2001, 31-34.

Magnús Óskarsson og Matthías Eggertsson, 1991.  Áburðarfræði, 2. útg..  Búnaðarfélag Íslands, 135 s.

Þorsteinn Guðmundsson og Jóhannes Sigvaldason, 2000.  Túlkun og hagnýting jarðvegsefnagreininga.  Í: Ráðunautafundur 2000, 132-137.